Πρόσφυγας σημαίνει λιποτάκτης...

"Η Συγχώρηση αυτού που σε έβλαψε, σε περιφρόνησε, σε διέβαλλε, σε επιβουλεύτηκε, σε εχθρεύτηκε (αδικώντας σε) καθ’ οιονδήποτε τρόπο είναι μια ανώτερη ηθική πράξη. Εξίσου υψηλή ηθική αξία έχει το να ζητήσει κάποιος ειλικρινή Συγχώρηση για τα δεινά που προκάλεσε (με τις πράξεις ή/και με την απραξία του) σε κάποιον άλλον. Με μια ΔΙΑΦΟΡΑ. Το δεύτερο έχει αξία ΜΟΝΟΝ όταν απευθύνεται σε κάποιον κατώτερο από πλευράς κοινωνικής/πολιτικής/οικονομικής ισχύος. Τι αξία μπορεί να έχει άραγε μια «Συγγνώμη» που απευθύνεται σε κάποιον «ανώτερο κοινωνικά» (και «ισχυρότερο») όπου εάν τολμήσεις να μην ζητήσεις «συγγνώμη» (συνοδευόμενο δε με πολλαπλάσια «αποκατάσταση» ζημιών) γι’ αυτά που του έκανες όταν ήταν «κατώτερος» μπορεί να σε συντρίψει «ανταποδοτικά» αλλά και «προς παραδειγματισμό» κάθε άλλου (κατώτερου αλλά και «ανώτερου») που θα αποτολμήσει τα ίδια;"

Τρίτη, 1 Δεκεμβρίου 2015

Ὁ φόνος ὡς ἐπαινετή πράξη στή Χριστιανική Ἠθική (για την ακρίβεια στην Παλαιά Διαθήκη και σε τμήμα της Πατερικής Σκέψης - βασιζόμενης στην Π.Διαθήκη - ...όχι πάντως στην Καινή Διαθήκη...)



του Φωτίου Σχοινά

Εἰσαγωγικές παρατηρήσεις

Εἶναι γεγονός ἀναντίρρητο ὅτι ὁ φόνος θεωρεῖται στή Χριστιανική θρησκεία θεοστυγής πράξη καί μία ἀπό τίς πλέον σοβαρές παραβάσεις τοῦ θείου νόμου. 

Ὁ ἀδελφοκτόνος Κάϊν ἐπισύρει τήν ὀργή τοῦ Θεοῦ στήν ἱστορία τῆς Γενέσεως σέ σημεῖο μάλιστα πού νά τιμωρεῖται σκληρότερα καί ἀπό τήν ποινή τοῦ θανάτου, τήν ὁποία ὁ ἴδιος ὁ Κάϊν ἐξαιτεῖται. 

Στήν Καινή Διαθήκη ὁ ἀπόστολος Ἰωάννης ρητά ἐξαγγέλλει ὅτι «πᾶς ἀνθρωποκτόνος οὐκ ἔχει ζωήν αἰώνιον ἐν αὐτῷ μένουσαν» (Α΄ Ἰωάν. Γ΄ 15).

Ὅμως ὑπάρχουν περιπτώσεις πού, ὑπό ὁρισμένες προϋποθέσεις, ἡ ἀφαίρεση τῆς ἀνθρώπινης ζωῆς θεωρεῖται ὡς ἐπαινετή πράξη στήν Βίβλο καί στήν Πατερική σκέψη. 

Δέν θά ἀναφερθοῦμε στήν περίπτωση τοῦ πολέμου, ὅπου ὁ Μέγας Ἀθανάσιος χαρακτηρίζει τό φόνο ὡς ἐπαινετή πράξη: «Φονεύειν οὐκ ἔξεστιν ἀλλ᾿ ἐν πολέμοις ἀναιρεῖν τούς ἀντιπάλους καί ἔννομον καί ἐπαίνου ἄξιον. 

Ὥστε τό αὐτό κατά τι μέν καί κατά καιρόν οὐκ ἔξεστι, κατά τι δέ καί εὐκαίρως ἀφίεται καί συγκεχώρηται».(Μ. Ἀθανασίου, Ἐπιστολή πρός Ἀμμοῦν, ΡG 26, 1173Β). 

Ἄλλωστε ἡ ἐξαίρεση τοῦ πολέμου μπορεῖ κάλλιστα νά χαρακτηρισθεῖ ὡς παραχώρηση τῆς Ἐκκλησίας, φθαρτική μέν τοῦ αὐθεντικοῦ χριστιανικοῦ πνεύματος, ἀναγκαία ὅμως πρός τήν κοσμική ἐξουσία μετά τήν ἀναγνώρισή της ἀπό αὐτήν. 

Θά ἀναφερθοῦμε σέ περιπτώσεις ἀνθρωποκτονίας πού συνάδουν τελείως μέ τό γνήσιο χριστιανικό πνεῦμα καί εἶναι χαρακτηρισμένες ἀπό τούς Πατέρες ὡς ἀπολύτως θεάρεστες.

Προτοῦ ὅμως εἰσέλθουμε στό κυρίως θέμα μας ἄς μᾶς ἐπιτραποῦν μερικές σύντομες, εἰσαγωγικές παρατηρήσεις περί τοῦ πῶς νοοῦνται οἱ ἠθικές ἀξίες καί ὁ ἠθικός νόμος στό χριστιανισμό. 

Λέγουμε λοιπόν ὅτι ὁ ἠθικός νόμος καί ἡ ἠθική τάξη δέν ἔχουν ὀντολογική αὐθυπαρξία καί αὐτονομία, ἱστάμενοι ἐκτός τοῦ Θεοῦ καί μάλιστα περιορίζοντες τήν ἐλευθερία αὐτοῦ στή χριστιανική πατερική σκέψη, ὅπως π.χ. συμβαίνει κατά τό μᾶλλον ἤ ἦττον στό πλατωνισμό, ἀλλ᾿ εἶναι ἀγαθά βουλήματα τοῦ παντοδυνάμου καί παναγάθου Θεοῦ. 

Ὅπως οἱ ἄκτιστοι λόγοι τῶν ὄντων εἶναι ἀγαθά ἐννοήματα τοῦ ἀπολύτως ἐλευθέρου Θεοῦ καί ὄχι ἰδέες, ὀντολογικά αὐθύπαρκτες, ἀνεξάρτητες καί μάλιστα περιοριστικές τοῦ δημιουργοῦ, κατά τήν πλατωνική ἐκδοχή, ἔτσι καί ὁ ἠθικός νόμος, στή χριστιανική σκέψη, εἶναι ἀπόρροια καί ταυτίζεται μέ τό πανάγαθο θέλημα τοῦ Θεοῦ. 

Τίποτε ἐκτός τοῦ Θεοῦ δέν περιορίζει τήν ἀπόλυτη ἐλευθερία αὐτοῦ στή βιβλική καί πατερική σκέψη. Ἀγαθό εἶναι ὅ,τι θέλει ὁ Θεός.

Ἔτσι λοιπόν στό δίλημμα πού θέτει ὁ Πλάτων στόν Εὐθύφρονα (10α 2-3) «ἆρα τό ὅσιον ὅτι ὅσιον ἐστιν φιλεῖσθαι ὑπό τῶν θεῶν, ἤ ὅτι φιλεῖται ὅσιον ἐστιν;» (μετάφραση Ν. Μ. Σκουτερόπουλου: 

«ἄραγε τό ὅσιο εἶναι ἀγαπητό στούς θεούς ἐπειδή εἶναι ὅσιο ἤ εἶναι ὅσιο ἐπειδή τούς εἶναι ἀγαπητό;») ὁ Χριστιανισμός ἀδιστάκτως συνηγορεῖ ὑπέρ τοῦ δευτέρου: τό ὅσιο οὐδεμία ὀντολογική καί ἀξιολογική προτεραιότητα ἔχει ἔναντι τοῦ Θεοῦ, ἀναγκᾶζον μάλιστα τόν Θεό νά συμμορφωθεῖ πρός αὐτό – θέση πού συνεπάγεται τό πρῶτο σκέλος τοῦ διλήμματος – ἀλλά ταυτίζεται ἀπολύτως καί, ἄς ἐπιτραπεῖ ἡ ἔκφραση, “αὐθεραίτως” μέ τό θέλημα τοῦ Θεοῦ – θέση πού συνεπάγεται τό δεύτερο σκέλος τοῦ διλήμματος. 

Ἡ θέση ὅτι ὑπάρχει μία παγκόσμια δικαιϊκή καί ἠθική τάξη, στήν ὁποία ὑποτάσσεται ἀδηρίτως ἀκόμη καί τό θεῖον, εἶναι μία ἀρχαιοελληνική θέση, ἀνιχνευομένη εὐκρινῶς στόν Ὅμηρο, στούς Τραγικούς ἀκόμη καί στόν Πλάτωνα. 

Εἶναι ὅμως ἐντελῶς ἀλλότρια τῆς χριστιανικῆς σκέψεως, κατά τήν ὁποία ἀγαθό εἶναι ὅ,τι θέλει ὁ ἀπολύτως ἐλεύθερος καί πανάγαθος Θεός. 

Ἑπομένως καί ὁ φόνος, ἐφ᾿ ὅσον εἶναι θελητός ἀπό τό Θεό, σέ ὁρισμένες ἐξαιρετικές καί σπάνιες περιστάσεις καί ὑπό ὁρισμένες, αὐστηρά ἐντελλόμενες ὑπό τοῦ Θεοῦ προϋποθέσεις, εἶναι ἀρεστός σ᾿ αὐτόν.

Ὁ φόνος στή Παλαιά Διαθήκη καί στή Πατερική σκέψη

Στοιχώντας πρός τήν ἀνωτέρω ἀντίληψη γράφει ὁ ἅγιος Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνός: «ὁ φόνος κακόν· μόνου γάρ Θεοῦ τό χωρίζειν τήν ψυχήν ἐκ τοῦ σώματος, τοῦ καί συνδήσαντος· εἰ δέ φονεύσω ὑπό Θεοῦ κελευόμενος, ἀγαθόν· πᾶν γάρ ἐκ τοῦ ἀγαθοῦ, ἀγαθόν» (Ἰωάννου Δαμασκηνοῦ, Διάλογος κατά Μανιχαίων (14) 68-71, Ε.Π.Ε. Θεσσαλονίκη 1991, σελ. 154). 

Μάλιστα ὁ ἱερός Δαμασκηνός σ᾿ ἕνα ἄλλο ἔργο του, τά Ἱερά Παράλληλα, ἀφιερώνει εἰδικό κεφάλαιο, ἐπιγραφόμενο Περί προφητῶν ἀνδροφονησάντων καί εὐαρεστησάντων Θεῷ, ὅπου ἀναφέρει τέσσερις τόν ἀριθμόν περιπτώσεις φόνου στήν Παλαιά Διαθήκη, οἱ ὁποῖες ἦσαν εὐάρεστες ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ. (Ἰωάννου Δαμασκηνοῦ, Ἱερά Παράλληλα, στοιχεῖον Π, τίτλος στ΄, Ε.Π.Ε. , Θεσσαλονίκη 1994, σσ. 116-119).

Πρώτη περίπτωση εἶναι ὅταν ὁ Μωϋσῆς διέταξε τούς πιστούς Ἰσραηλῖτες νά κατασφάξουν τούς Ἰσραηλῖτες πού προσκύνησαν τό εἴδωλο τοῦ χρυσοῦ μόσχου: «Ἔστη δέ Μωυσῆς ἐπί τῆς πύλης τῆς παρεμβολῆς καί εἶπε· τίς πρός Κύριον; 

ἴτω πρός με, συνῆλθον οὖν πρός αὐτόν πάντες οἱ υἱοί Λευί. καί λέγει αὐτοῖς· τάδε λέγει Κύριος ὁ Θεός Ἰσραήλ· θέσθε ἕκαστος τήν ἑαυτοῦ ρομφαίαν ἐπί τόν μηρόν καί διέλθετε καί ἀνακάμψατε ἀπό πύλης ἐπί πύλην διά τῆς παρεμβολῆς καί ἀποκτείνατε ἕκαστος τόν ἀδελφόν αὐτοῦ καί ἕκαστος τόν πλησίον αὐτοῦ καί ἕκαστος τόν ἔγγιστα αὐτοῦ. καί ἐποίησαν οἱ υἱοί Λευί καθά ἐλάλησεν αὐτοῖς Μωυσῆς, καί ἔπεσαν ἐκ τοῦ λαοῦ ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ εἰς τρισχιλίους ἄμδρας. καί εἶπεν αὐτοῖς Μωυσῆς· ἐπληρώσατε τάς χεῖρας ὑμῶν σήμερον Κυρίῳ, ἕκαστος ἐν τῷ υἱῷ ἤ ἐν τῷ ἀδελφῷ αὐτοῦ, δοθῆναι ἐφ᾿ ἡμᾶς εὐλογίαν» (Ἐξόδ., 32, 25-29). 

Σχολιάζοντας ὁ ἅγιος Γρηγόριος ὁ Παλαμᾶς τήν ἐξόντωση αὐτή τῶν ἀσεβησάντων Ἰσραηλιτῶν γράφει: «Μωϋσῆςτεσσαρακονθήμερον, νηστεύων ἐπ᾿ ὄρους εἰς ὕψος θεοπτίας ἀνέπτη καί πλάκας θεοσεβείας ἐδέξατο· ὁ δέ τῶν Ἑβραίων δῆμος κάτω, μεθύοντες, εἰς ἀσέβειαν κατωλίσθησαν καί εἴδωλον ἐχώνευσαν μόσχου τοῦ αἰγυπτίου Ἄπιδος θεοῦ ὅμοιον, καί εἰ μή Μωϋσῆς ἔστη πρός τόν Θεόν, διά τῆς ἀνηλεοῦς ἐκ τῶν ὁμογενῶν φόνου ἐξιλασάμενος πρότερον, οὐκ ἄν ὅλως ἐφείσατο αὐτῶν ὁ Θεός» (Γρηγορίου Παλαμᾶ, Ὁμιλία ΙΓ΄, Ε.Π.Ε., τόμος 9ος, Θεσσαλονίκη 1985, σελ. 354-356). Μετάφραση (Παναγιώτη Χρήστου): 

«Ὁ Μωυσῆς, νηστεύοντας ἐπάνω στό ὄρος σαράντα ἡμέρες, ἐπέταξε σέ ὕψος θεοπτίας κι ἐδέχθηκε πλάκες θεοσεβείας· ὁ δέ λαός τῶν Ἑβραίων κάτω μεθώντας, ἐξέπεσαν σέ ἀσέβεια καί ἐχώνευσαν εἴδωλο μόσχου σέ ὁμοίωμα τοῦ αἰγυπτίου θεοῦ Ἄπιδος, καί ἄν δέν στεκόταν μεσίτης πρός τόν Θεό, ἀφοῦ μέ τήν ἀνηλεῆ ἐξόντωσι τῶν ὁμογενῶν του πού προηγήθηκε τόν ἐξιλέωσε, δέν θά τούς λυπόταν καθόλου ὁ Θεός» (Γρηγορίου Παλαμᾶ, ὅ. π., σελ.355-357).

Δεύτερη περίπτωση εἶναι αὐτή κατά τήν ὁποίαν ὁ Φινεές μέ τή λόγχη ἐφόνευσε τό ζευγάρι τῶν Ἰσραηλιτῶν πού ἐπόρνευσαν. 

«Καί ἰδών Φινεές υἱός Ἐλεάζαρ υἱοῦ Ἀαρών τοῦ ἱερέως ἐξανέστη ἐκ μέσου τῆς συναγωγῆς καί λαβών σειρομάστην (=λόγχη) ἐν τῇ χειρί εἰσῆλθεν ὀπίσω τοῦ ἀνθρώπου τοῦ Ἰσραηλίτου εἰς τήν κάμινον καί ἀπεκέντησε ἀμφοτέρους, τόν τε ἄνθρωπον τόν Ἰσραηλίτην καί τήν γυναῖκα διά τῆς μητρός αὐτῆς· καί ἐπαύσατο ἡ πληγή ἀπό υἱῶν Ἰσραήλ» (Ἀριθμ., 25, 7-8). 

Μάλιστα, ὅπως φαίνεται καθαρά ἀμέσως παρακάτω ὁ Θεός εὐαρεστήθηκε πλήρως ἀπό αὐτή τή διπλῆ ἀνθρωποκτονία: «Καί ἐλάλησε Κύριος πρός Μωυσῆν λέγων Φινεές υἱός Ἐλεάζαρ υἱός Ἀαρών τοῦ ἱερέως κατέπαυσε τόν θυμόν μου ἀπό υἱῶν Ἰσραήλ ἐν τῷ ζηλῶσαί μου τόν ζῆλον ἐν αὐτοῖς, καί οὐκ ἐξηνάλωσα τούς υἱούς Ἰσραήλ ἐν τῷ ζήλῳ μου» (Ἀριθμ., 25, 10-11). 

Εἶναι ἐξόχως χαρακτηριστικά τά σχόλια τοῦ ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ ἐπ᾿ αὐτοῦ τοῦ συμβάντος: 

«Καί εἰ μή Φινεές ὁ τοῦ Ἐλεάζαρ διανέστη ζηλώσας, καί μιᾷ πληγῇ δόρατι διελάσας τεθανάτωκεν ἀπ᾿ αὐτοφώρῳ τόν πορνεύοντα σύν τῇ πορνευομένῃ, πάντες ἄν ἀπώλοντο, καί τῶν ἀναιτίων ὡς ὑπαιτίων διά τό μή ἐκδικεῖν τήν παρανομίαν τιμωρουμένων· διό καί ὁ Θεός πρός τόν Μωϋσῆν ἔλεγε· “Φινεές κατέπαυσε τόν θυμόν μου καί οὐκ ἐξηνάλωσα τούς υἱούς Ἰσραήλ ἐν τῷ ζήλῳ μου”» (Γρηγορίου Παλαμᾶ, Ὁμιλία ΞΒ΄, Ε.Π.Ε., τόμος 11ος, Θεσσαλονίκη 1985, σελ. 596). 

Μετάφραση (Παναγιώτη Χρήστου): «Καί ἄν δέν ἐσηκωνόταν ὁ Φινεές, υἱός τοῦ Ἐλεάζαρ ἀπό ζῆλο, νά θανατώση ἐπ᾿ αὐτοφώρω τόν πορνεύοντα μαζί μέ τήν πορνευομένη διαπερώντας τους διά τοῦ δόρατος μ᾿ ἕνα κτύπημα, ὅλοι θά ἀφανίζονταν, ὁπότε θά ἐτιμωροῦνταν καί οἱ ἀθῶοι ὡς ἔνοχοι, διότι δέν ἐκδικοῦσαν τήν παρανομία. Γι᾿ αὐτό καί ἔλεγε πρός τόν Μωϋςῆ ὁ Θεός· “ὁ Φινεές κατέπαυσε τό θυμό μου καί δέν ἀφάνισα ἀπό τό ζῆλο μου τούς υἱούς Ἰσραήλ”» (Γρηγορίου Παλαμᾶ, ὅ.π. σελ. 597). 

Μάλιστα ὁ ἅγιος Γρηγόριος ὁ Παλαμᾶς θέλοντας νά τονίσει τίς ἐπιπτώσεις καί τό θεοστυγές τῆς πορνείας γράφει χαρακτηριστικά: «Καί εἰ μή Φινεές ζηλώσας καί μιᾷ πληγῇ μετά τῆς πορνευομένης συναποκτείνας τό μύσος κατεργαζόμενον καί ἀναχαιτίσας τήν πρᾶξιν ἐξιλεώσατο τόν Θεόν, κἄν πάντες ἀπώλοντο, παγγενεί τῆς θείας ὀργῆς πειραθέντες διά τήν τῆς πορνείας παρανομίαν» (Γρηγορίου Παλαμᾶ, Ὁμιλία ΛΘ΄, 3, Ε.Π.Ε., τόμος 10ος, Θεσσαλονίκη1985, σελ. 496). 

Μετάφραση (Παναγιώτη Χρήστου): «Καί ἄν δέν ἐξιλέωνε τόν Θεό ὁ Φινεές πού ἀπό ζῆλο μ᾿ ἕνα κτύπημα ἐφόνευσε μαζί μέ τήν πορνευομένη τόν διαπράττοντα τή βρωμιά κι ἀναχαίτισε τήν πρᾶξι, θά ἐχάνονταν ὅλο τό γένος δοκιμαζόμενο ἀπό τή θεία ὀργή λόγω τῆς παρανομίας τῆς πορνείας» (Γρηγορίου Παλαμᾶ, ὅ.π., σελ. 497).

Ἄλλη περίπτωση θεάρεστης ἀνθρωποκτονίας εἶναι τοῦ προφήτη Σαμουήλ: «Καί εἶπε Σαμουήλ· προσαγάγετέ μοι τόν Ἀγάγ βασιλέα Ἀμαλήκ. 

Καί προσῆλθε πρός αὐτόν Ἀγάγ τρέμων, καί εἶπεν Ἀγάγ· εἰ οὕτω πικρός ὁ θάνατος; καί εἶπε Σαμουήλ πρός Ἀγάγ· καθότι ἠτέκνωσε γυναῖκας ἡ ρομφαία σου, οὕτως ἀτεκνωθήσεται ἐκ γυναικῶν ἡ μήτηρ σου, καί ἔσφαξε Σαμουήλ τόν Ἀγάγ ἐνώπιον Κυρίου ἐν Γαλγάλ». (Βασιλ. Α΄, 15, 32-33).

Τέλος ἡ πλέον χαρακτηριστική καί γνωστή εἶναι αὐτή τοῦ Προφήτου Ἠλιοῦ πού κατέσφαξε τούς ἱερεῖς τοῦ Βάαλ. 

«Καί εἶπεν Ἠλιού πρός τόν λαόν· συλλάβετε τούς προφήτας τοῦ Βάαλ, μηδείς σωθήτω ἐξ αὐτῶν· καί συνέλαβον αὐτούς, καί κατάγει αὐτούς Ἠλιού εἰς τόν χειμάρρουν Κισσῶν καί ἔσφαξεν αὐτούς ἐκεῖ». (Βασιλ. Γ΄, 18, 40).

Ἀκόμη εἶναι χαρακτηριστικό ὅτι στήν Παλαιά Διαθήκη ἐπιβάλλεται ὡς τιμωρία τῶν ὑποπιπτόντων στήν μοιχεία ὁ θάνατος: 

«Ἐάν εὑρεθῇ ἄνθρωπος κοιμώμενος μετά γυναικός συνῳκισμένης ἀνδρί ἑτέρῳ, ἀποκτενεῖτε ἀμφοτέρους καί ἐξαιρεῖτε τόν πονηρόν ἐξ ὑμῶν αὐτῶν».(Δευτερ. 22, 22). Μία ἐπιπλέον περίπτωση ἐπιβολῆς θανάτου (καί μάλιστα διά λιθοβολισμοῦ) στήν Παλαιά Διαθήκη εἶναι ὅταν μία νεᾶνις φθείρει τήν παρθενία της πρό τοῦ νομίμου γάμου της: 

«Ἐάν δέ ἐπ᾿ ἀληθείας γένηται ὁ λόγος οὗτος (δηλαδή ἡ μομφή τοῦ συζύγου ὅτι ἡ νεᾶνις δέν εἶναι παρθένος) καί μή εὑρεθῇ παρθένια τῇ νεάνιδι, καί ἐξάξουσι τήν νεᾶνιν ἐπί τά θύρας τοῦ οἴκου τοῦ πατρός αὐτῆς καί λιθοβολήσουσιν αὐτήν ἐν λίθοις, καί ἀποθανεῖται, ὅτι ἐποίησεν ἀφροσύνην ἐν υἱοῖς Ἰσραήλ ἐκπορνεῦσαι τόν οἶκον τοῦ πατρός αὐτῆς». (Δευτερ., 22, 20-21).

Ὁ ἅγιος Νικόδημος ὁ Ἁγιορείτης στόν Συναξαριστή Νεομαρτύρων ἀναφέρεται στό μαρτύριο ἑνός ἀνωνύμου μειρακίου στήν Ἀλεξάνδρεια πού κατέσφαξε ἕνα ἀγᾶ, ὁ ὁποῖος θέλησε νά ἀσελγήσει ἐπ᾿ αὐτοῦ. 

Περαίνοντας τό σύντομο συναξάριο ὁ ἅγιος Νικόδημος γράφει χαρακτηριστικά: «Ζητητέον οὖν εἰ μάρτυς ἐστί διά τόν ὅν εἰργάσατο φόνον. 

Ἐμοί μέντοι καί μάρτυς καί ἅγιος λογίζεται καί τοῦ Φινεές δικαιότερος» (Νικοδήμου Ἁγιορείτου, Συναξαριστής Νεομαρτύρων, ἐκδ. Ὀρθόδοξος Κυψέλη, ἔκδοσις β΄, Θεσσαλονίκη 1989, σελ. 692).

Συμπερασματικές παρατηρήσεις

Βλέπουμε λοιπόν ὅτι ὑπό ὁρισμένες προϋποθέσεις ὁ φόνος καί ἐπιτρεπτός καί εὐάρεστος εἶναι στό Θεό. 

Σέ ἀνομήματα τύπου προσκυνήσεως καί λατρείας εἰδώλων, πορνείας, μοιχείας ἀλλά καί ἀνθρωποκτονίας (περίπτωση τοῦ Ἀγάγ πού ἐσφάγη ἀπό τόν Σαμουήλ) ἡ ἐπιβολή τοῦ θανάτου τῶν ὑποπιπτόντων σ᾿ αὐτά τά ἀνομήματα εἶναι ἐπιβλητέα ὡς μέσον ἀποπλύσεως τοῦ μιάσματος πού προεκλήθη ἀπό αὐτά τά ἀνομήματα. 

Ἔτσι λοιπόν μία βίαιη ἀφαίρεση τῆς ἀνθρώπινης ζωῆς θεωρεῖται στή Χριστιανική Ἠθική (ὁμολογουμένως σέ ὅλως σπάνιες καί ἰδιάζουσες περιπτώσεις) ὡς θεάρεστη πράξη, ἀκριβῶς διότι κατ᾿ αὐτόν τόν τρόπο αἴρεται ἡ βεβήλωση πού προεκλήθη ἀπό ὁρισμένες παραβιάσεις τοῦ θείου νόμου.

*Δημοσιεύθηκε στή Θρησκειολογία, τεύχος 5, Aθήνα Iούλιος- Σεπτέμβριος 2004, σελ. 167-171
πηγή: Aντίφωνο

Σχόλια στην πηγή

Γρηγόρης Καραγιαννίδης
Τα κείμενα του κ. Σχοινά είναι πάντα απολαυστικά λόγω της επιστημοσύνης από την οποία διακρίνονται. 

Όμως ας επιτραπεί στο γράφοντα να είναι επιφυλακτικός τόσο ως προς την επικεφαλίδα του άρθρου καθαυτήν όσο και ως προς την εν γένει πραγμάτευση. άλλωστε τα ανθρωπιστικά αντανακλαστικά όλων μας αντέδρασαν, όπως φάνηκε στη συζήτηση. 

(Πρέπει βέβαια να ομολογηθεί ότι η ύστερη παρέμβαση του κ. Σχοινά αποκαθιστά τα πράματα. Μένει όμως το ερώτημα,τουλάχιστον, πώς οι δίκαιοι της Παλαιάς Διαθήκης φονεύουν και πώς ο Μ. Αθανάσιος επαινεί το φόνο εν καιρώ πολέμου). 

Ως μια ελάχιστη συμβολή στην ανωτέρω συζήτηση θα ήθελα να προσθέσω δύο χωρία που αφορούν αφενός το θέμα του πολέμου και της στάσης των χριστιανών έναντι αυτού και αφετέρου την εκτίμηση της πράξης του προφήτη Ηλία σε καινοδιαθηκικό όμως πλαίσιο.

Συγκεκριμένα:

«Τους εν πολέμοις φόνους οι Πατέρες ημών εν τοις φόνοις ουκ ελογίσαντο, εμοί δοκεί συγγνώμην διδόντες τοις υπέρ σωφροσύνης και ευσεβείας αμυνομένοις. Τάχα δε καλώς έχει συμβουλεύειν, ως τας χείρας μη καθαρούς, τριών ετών της κοινωνίας μόνης απέχεσθαι». Μ. Βασιλείου, κανών ιγ

«51 Ἐγένετο δὲ ἐν τῷ συμπληροῦσθαι τὰς ἡμέρας τῆς ἀναλήψεως αὐτοῦ καὶ αὐτὸς ἐστήριξε τὸ πρόσωπον αὐτοῦ τοῦ πορεύεσθαι εἰς Ἱερουσαλήμ, 52 καὶ ἀπέστειλεν ἀγγέλους πρὸ προσώπου αὐτοῦ. καὶ πορευθέντες εἰσῆλθον εἰς κώμην Σαμαρειτῶν, ὡστε ἑτοιμάσαι αὐτῷ• 53 καὶ οὐκ ἐδέξαντο αὐτόν, ὅτι τὸ πρόσωπον αὐτοῦ ἦν πορευόμενον εἰς Ἱερουσαλήμ. 54 ἰδόντες δὲ οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ Ἰάκωβος καὶ Ἰωάννης εἶπον• Κύριε, θέλεις εἴπωμεν πῦρ καταβῆναι ἀπὸ οὐρανοῦ καὶ ἀναλῶσαι αὐτούς, ὡς καὶ Ἠλίας ἐποίησε; 55 στραφεὶς δὲ ἐπετίμησεν αὐτοῖς καὶ εἶπεν• Οὐκ οἴδατε ποίου πνεύματός ἐστε ὑμεῖς• 56 ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου οὐκ ἦλθε ψυχὰς ἀνθρώπων ἀπολέσαι, ἀλλὰ σῶσαι. καὶ ἐπορεύθησαν εἰς ἑτέραν κώμην». (Λουκ, θ, 51-56)

Όσο αφορά στο πρώτο χωρίο, φαίνεται καθαρά ότι ο Μ. Βασίλειος σαφώς γνωρίζει το γραφέν υπό του Μ. Αθανασίου (Τους εν πολέμοις φόνους οι Πατέρες ημών εν τοις φόνοις ουκ ελογίσαντο). 

Παρόλο όμως το σεβασμό του, διαφοροποιείται και θεωρεί τους στρατιώτες φονείς με ελαφρυντικά, εξ ου και το επιτίμιο. 

(Αν μάλιστα πάρει κανείς τον κανόνα του Μ. Βασιλείου στα σοβαρά καταλαβαίνει την τραγικότητα του εμπόλεμου χριστιανού και τα σοβαρά προβλήματα που ανακύπτουν όταν η Εκκλησία ευλογεί τα όπλα).
Όσο αφορά στο δεύτερο χωρίο βλέπουμε ότι το πλαίσιο δράσης και ηθικής της Καινής Διαθήκης είναι τελείως διαφορετικό από εκείνο της Παλαιάς. 

Νομίζω ότι δεν είναι παρατραβηγμένο να υποστηριχθεί ότι αν, αντί του προφήτη Ηλία, είχαν χρησιμοποιηθεί τα ονόματα του Μωυσή, του Φινεές ή του Σαμουήλ ως επαινετά παραδείγματα από τον Ιάκωβο και τον Ιωάννη, η απάντηση του Χριστού δεν θα ήταν διαφορετική. 

Δεν είμαι ειδικός και ίσως απαιτεί και εκτός από θεολογικές και φιλολογικές γνώσεις (και νομίζω ότι ο κ. Σχοινάς είναι ο πλέον κατάλληλος) για να διασαφηνιστεί η απάντηση του Χριστού. 

Είναι αποδοκιμασία των παλαιοδιαθηκικών πρακτικών; 

Είναι αναγνώριση ότι το ιστορικό πλαίσιο ήταν διαφορετικό και συνεπώς πρακτικές αυτού του τύπου δικαιολογούνται; Ας το απαντήσει κάποιος σοφότερος από εμένα.

ΥΓ. Φυσικά με τα παραπάνω δεν νομίζω ότι λύθηκε ή εξηγήθηκε το μέγα πρόβλημα που αφορά πχ στις εντολές του Θεού στο Μωυσή σχετικά με την αντιμετώπιση των γηγενών λαών της Παλαιστίνης. Τόσο η απόφανση ότι «αυτά είναι κουταμάρες» όσο και η άκριτη αποδοχή τους είναι, νομίζω, προβληματικές.

Νίκος Δεληνικόλας
Πολύ ωραία διευκρίνηση, που αποτελεί την απάντηση, αν το άρθρο θεωρηθεί κουίζ δοκιμασίας του αναγνώστη. Είναι απόλαυση τα κείμενα του Φώτη Σχοινά, ακριβώς επειδή διερευνά τα όρια και διαθέτει βαθύ και εκλεπτυσμένο χιούμορ, γνήσιο κριτήριο ευφυίας. Γι αυτό του αφιερώνω την ακόλουθη παράγραφο που λογόκρινα, όταν έκανα το προηγούμενο σχόλιό μου.

“Ακόμη και αν τριακόσιοι θεολόγοι φέρουν αποσπάσματα πατερικά και εν χορώ αρχίζουν να τα απαγγέλουν για να αποδείξουν ότι ο Θεός ενίοτε συνιστά και ευλογεί τον φόνο, δεν θα συμφωνήσω και σαν τον Ηλία θα βάλω να τους σφάξουν, διότι αποδίδουν στον Θεό ασεβείς προθέσεις. Και δεν θα ρωτήσω τον Θεό, γιατί είμαι σίγουρος ότι θα με αποτρέψει.”
Καλά Χριστούγεννα


Σχοινᾶς Φώτης
Ἀγαπητοί φίλοι πού ἀσκήσατε κριτική στό ἄρθρο μου περί Φόνου θέλω νά διευκρινίσω ὅτι γράφοντας τό ἀνωτέρω ἄρθρο δέν εἶχα καμμία - ἀπολύτως καμμία - πρόθεση νά ὑποστηρίξω ὅτι ὁ φόνος εἶναι ἐπαινετή πράξη στή χριστιανική πολιτεία. 

Ἡ ἀφαίρεση τῆς ἀνθρώπινης ζωῆς συνιστᾶ βαρύτατο ἁμάρτημα ἀπό ὅποια -χριστιανική ἤ οὑμανιστική - σκοπιά καί ἄν τό δεῖ κανείς! Μάλιστα καμμία πρόθεση δέν ἔχω νά ὑποστηρίξω μία θεοκρατικού τύπου κοινωνία, ὅπου ἕνα ἀνεξέλεγκτο ἱερατεῖο θά ἀποφασίζει τί εἶναι ἐπιτρεπτό καί τί ὄχι σέ μία \"χριστιανική\" κοινωνία. 

Πρoτιμῶ τό σύγχρονο humanitarian low ἀπό οἱαδήποτε Βυζαντινή νομοθεσία. Προτιμῶ νά ζῶ στίς σύγχρονες πλουραλιστικές καί ἀνεκτικές κοινωνίες Δυτικού τύπου ἀπό θεοκρατικές, ὁλοκληρωτικές κοινωνίες, ἔστω \"Χριστιανικού\" τύπου.
Πρόθεσή μου γράφοντας τό ἀνωτέρω ἄρθρο ἦταν ἀκριβῶς αὐτό: ὅτι σέ σπάνιες, σπανιώτατες, περιπτώσεις κατά τόν ἱερό Δαμασκηνό ὁ φόνος μπορεῖ νά εἶναι ἀκατηγόρητος, ἴσως-ἴσως καί ἐπιβεβλημένος, χωρίς αὐτό νά μπορεῖ νά γενικευθεῖ καί νά ἀποτελεῖ νομιμοποίηση τοῦ φόνου. 

Ἄν ἰδωθεῖ ἔτσι τό ἄρθρο μου εἶναι ὄντως \"ἐπικίνδυνο\" ὅπως γράφει ὁ κ. Ἀργύρης Σταμόπουλος. Ὅμως ἡ πρόθεσή μου ἦταν τελείως διαφορετική. Ὁ ἅγιος Νικόλαος ἐράπισε τόν Ἄρειο στήν Α΄Οἰκουμενική Σύνοδο, χωρίς αὐτό βέβαια νά νομιμοποιεῖ τούς σύγχρονους πιστούς νά ραπίζουν τούς αἱρετικούς. Εὐχαριστῶ ὅσους μέ ΄τίμησαν ἀσκώντας κριτική στό ἄρθρο μου. Καλά Χριστούγεννα


Theo
Κι όμως, αυτές τις \"εβραϊκές κουταμάρες τής Π. Δ.\" οι Πατέρες μας και οι Άγιοι μέχρι σήμερα τις παίρνουν στα σοβαρά.
Μήπως ο κ. Ευάγγελος νομίζει πως είναι εξυπνότερος ή πιο πεπαιδευμένος από τον Μ. Βασίλειο, τον άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο και τους άλλους Πατέρες που ασχολήθηκαν με την ερμηνεία τους;

Οι Προφήτες που συνέγραψαν την Π. Δ. (κι ο Μωυσής σ' αυτούς συγκαταλέγεται) είχαν γνωρίσει εμπειρικά τον Θεό. Όσα γράφουν έχουν σχέση μ' αυτήν την εμπειρία τους. 

Κι αυτά που βρίσκονται πίσω και ανάμεσα στις γραμμές των γραφομένων τους μόνο ένας θεούμενος μπορεί να τα καταλάβει πλήρως και να τα ερμηνεύσει.
"Και πάσα γραφή\", γράφει ο άγιος Πέτρος ο Δαμασκηνός, "και πας λόγος Θεού, ή Αγίου τινός, ή των αισθητών ή των νοητών κτισμάτων, σκοπόν έχει εν εαυτώ κεκρυμμένον·[...] Και ουδείς γινώσκει τον νουν του τυχόντος ρητού, ει μη δι\' αποκαλύψεως"

Ας μη βιαζόμαστε λοιπόν να χαρακτηρίζουμε "ηλιθιότητες" τα ιερά κείμενα κι ας διερωτηθούμε μήπως έτσι εκδηλώνουμε την άγνοια, την έπαρση και το πνευματικό \"επίπεδό\" μας κι εκτιθέμεθα.


Evangelos
Να, τ\' αποτελέσματα όταν η βλακεία πάει... σύννεφο. Εδώ καράβια χάνονται, βαρκούλες μου που πάτε;
Με επιτέλους, πότε θα σταματήσει αυτή η ηλίθια προσέγγιση τού Χριστιανισμού, αποδεχόμενοι τις εβραϊκές κουταμάρες τής Π. Δ., όταν ο ίδιος ο απόστολος Παύλος τίς έχει καταδικάσει; Βλ. Εβρ. 7, 18 - , 8, 7 -, 8, 13, 9,11-, 10, κ. α. Λυπάμαι που οι πολυπράγμονες \"θεολόγοι\" έχοντας αποκτήσει ένα... \"χαρτί\" ψάχνουν να βρουν στον ήλιο μοίρα εκφράζοντες, τάχα, κάποιες... \"καινότομίες\" προκειμένου να προβληθούν.
Ταυτόχρονα, λυπάμαι και για το ότι η \"αντιφωνική\" ιστοσελίδα υποβαθμίζει το επίπεδό της δημοσιεύοντας τέτοιες κουταμάρες.

Σημ. Ίσως, είναι λιγάκι σκληρή η έκφραση τής γνώμης μου, αλλά όταν πρόκειται για τέτοιου είδους ηλιθιότητες, αξίζουν να αντιμετωπίζονται με τρόπο που αξίζει το επίπεδό τους.

Theo
Συμφωνώ με τον αρθρογράφο πως \"ἀγαθό εἶναι ὅ,τι θέλει ὁ ἀπολύτως ἐλεύθερος καί πανάγαθος Θεός\".

Νομίζω όμως πως
1) ό,τι ίσχυε στην Π. Διαθήκη δεν ισχύει και σήμερα.
και 2) τα παραδείγματα που φέρει ο αρθρογράφος από τη σημερινή εποχή, την εποχή της Χάριτος, αποτελούν εξαιρέσεις, και δεν μπορούμε να βασιστούμε σε αυτά για να συνθέσουμε ένα σύστημα ή να συγγράψουμε ένα εγχειρίδιο Ηθικής.

Αρκετή συζήτηση έγινε πάνω σ\' αυτό σε άλλο άρθρο του κ. Σχοινά, το \"Μια θέση για τις διαμαρτυρίες ορισμένων χριστιανών\". Εκεί είχα επισημάνει, μεταξύ των άλλων:

\"Η δυσκολία μας να καταλάβουμε την Παλαιά Διαθήκη πηγάζει από το ότι νομίζουμε ή θέλουμε ο Θεός να δρα με τη δική μας λογική. Όμως, Αυτός έχει τη δική Του \"λογική\", που την καταλαβαίνουν οι θεούμενοι, κάποιοι σαν τον ιερό Χρυσόστομο.
\"Το Ευαγγέλιο είναι βιβλίο της Εκκλησίας, και μόνο μέσα σ᾿ αυτήν κατανοείται κι ερμηνεύεται αυθεντικά. Υπεύθυνη για την ερμηνεία του είναι η Εκκλησία. (βλ. και το αναρτημένο στο \"Αντίφωνο\" άρθρο \"Πνευματικοίς πνευματικά συγκρίνοντες\".)
Η Εκκλησία εκφράζεται κυρίως δια των αγίων Πατέρων. Για ό,τι δεν καταλαβαίνουμε από τη Γραφή, εκτός από την προσευχή στον Θεό για φωτισμό, καλό είναι να προστρέχουμε σ\' αυτούς.
Η εποχή της Π. Δ. αντιπροσωπεύει τον Νόμο, ενώ αυτή της Καινής, τη Χάρη. Οι Ισραηλίτες έπρεπε να κρατηθούν μέσα σε νομικά/ηθικά πλαίσια, για να μη χάσουν την πίστη τους στον Θεό. Δεν μπορούσαν να υπερβούν μια συμβατική ηθική.
Ο Θεός Λόγος, ενσαρκούμενος, μας έδωσε τη δυνατότητα να υπερβούμε, με τη χάρη Του, αυτή την ηθική, ν\' αγαπάμε και να ευλογούμε όσους μας μισούν και καταριώνται, να μην προβάλλουμε αντίσταση σε κανένα που μας επιβουλεύεται, κλπ.
Αυτής της Χάριτος όμως, έπρεπε να προηγηθεί ο Νόμος, ως παιδαγωγός, μέχρι ο λαός του Θεού να ξεπεράσει τη νηπιακή του κατάσταση.
Οι ιστορίες [της ΠΔ] δεν είναι παραδείγματα, που να μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να δικαιώσουν οποιεσδήποτε πρακτικές, και μάλιστα σήμερα. 

Σήμερα βρισκόμαστε στην περίοδο της Χαριτος. Άλλα ίσχυαν στην περίοδο του Νόμου.
Οι Μωυσής και Ηλίας σκότωσαν όσους είχαν πλανηθεί, για να μην πλανήσουν περαιτέρω τον ευόλισθο ισραηλιτικό λαό. 

Η θεία Οικονομία προόρισε αυτός ο λαός να μείνει εντός κάποιων ηθικών πλαισίων και πιστός στον αληθινό Θεό, για να γίνει δυνατό να γεννηθεί απ\' αυτόν η Θεοτόκος, αυτή που έδωσε σάρκα στον Θεό Λόγο. 

Όλη η Π. Διαθήκη οδηγεί στην Παναγία. Ο άγιος Νικόλαος ο Καβάσιλας γράφει πως όταν ο Θεός είπε ότι όλα τα δημιούργησε \"καλὰ λίαν\", το είπε γιατί προέβλεπε το κάλλος της Θεοτόκου.\"

Εξάλλου, σ\' αυτό που γράφει ο κ. Δεληνικόλας \"το αναγκαίο κακό, όπως ο πόλεμος για την προστασία του λαού και της ελευθερίας, πολιτικής και θρησκευτικής, και άλλο η καθιέρωση του φόνου\" κανείς μπορεί να προβάλει κάποια παραδείγματα, διαφορετικού πνεύματος απ\' αυτό του αρθρογράφου, όπως των μοναχών της αιγυπτιακής ερήμου, του Σινά, κλπ. που ενώ ήξεραν ότι έρχονται οι εισβολείς κάθησαν να σφαγιασθούν, των Αγιορειτών μοναχών επί Μιχαήλ Παλαιολόγου, που δεν έφυγαν όταν ήρθαν τα στρατεύματά του και μαρτύρησαν για τη μη αποδοχή της Ουνίας το 1282, κλπ.

Αυτή είναι η κατ\' ακρίβειαν οφειλόμενη στάση των χριστιανών απέναντι στη βία. Τα άλλα, γίνονται ανεκτά και ίσως και να ευλογούνται από την Εκκλησία κατ\' οικονομίαν. 

Δηλαδή, η Εκκλησία θέτει πάντα τα πράγματα σε προσωπικό επίπεδο. Αν αντέχει κανείς, δρα όπως οι παραπάνω μοναχοί. Αν δεν αντέχει, συγχωρούνται και άλλες στάσεις.

Η Ηθική της Ορθόδοξης Εκκλησίας δεν μπορεί ποτέ να γίνει σύστημα.

Νίκος Δεληνικόλας

Ο Φώτης Σχοινάς με τα ωραία άρθρα του “μας βοηθά να σκεφτούμε και με καθαρή συνείδηση να διαφωνήσουμε. Αυτό είναι μεγάλη προσφορά και καλλιεργεί την κριτική μας σκέψη.” 

Έτσι έγραψα στην συζήτηση που ακολούθησε το προηγούμενο άρθρο του με τίτλο “Μία θέση για τις διαμαρτυρίες ορισμένων χριστιανών στο θεατρικό έργο Corpus Christi”. Εκεί έγινε αρκετή συζήτηση γύρω από το ζήτημα του αν ο Θεός δίνει εντολές για φόνους ή όχι, και είχα την ευκαιρία να διατυπώσω τις απόψεις μου.
Εδώ, ήθελα μόνο να παρουσιάσω μία άποψη που πιστεύω ότι αποτελεί γνήσια ορθόδοξη θέση, σύμφωνη με τον Πατερικό λόγο, ασχέτως αν υπάρχουν εδώ κι εκεί στα κείμενα των Πατέρων αντίθετα επιχειρήματα, προϊόντα κακής στιγμής είτε νοθείας ή παραχάραξης. 

(Από την μικρή μου πείρα έχω καταλήξει στο συμπέρασμα ότι δεν έχουν τύχει ακόμη έγκυρων κριτικών εκδόσεων τα περισσότερα Πατερικά κείμενα. 

Συχνά βρίσκουμε πλατειασμούς και κακογραμμένες προσθήκες που αλλοιώνουν το νόημα και φανερώνουν τους παραχαράκτες, από την μορφή και το περιεχόμενό τους).
Άλλο το αναγκαίο κακό, όπως ο πόλεμος για την προστασία του λαού και της ελευθερίας, πολιτικής και θρησκευτικής, και άλλο η καθιέρωση του φόνου. 

Δεν είναι επιτρεπτό να ισχυριζόμαστε ότι ο Θεός αναιρεί τις υποσχέσεις του της πρόνοιας και προστασίας της ζωής ανθρώπων και ζώων ή ότι αφαιρεί την ζωή ή αναθέτει σε άλλους αυτό το έργο. 

Θεωρώ εντελώς αντίθετη προς τον Ορθόδοξο Χριστιανισμό την άποψη: “... ἀγαθό εἶναι ὅ,τι θέλει ὁ ἀπολύτως ἐλεύθερος καί πανάγαθος Θεός. Ἑπομένως καί ὁ φόνος, ἐφ᾿ ὅσον εἶναι θελητός ἀπό τό Θεό, σέ ὁρισμένες ἐξαιρετικές καί σπάνιες περιστάσεις καί ὑπό ὁρισμένες, αὐστηρά ἐντελλόμενες ὑπό τοῦ Θεοῦ προϋποθέσεις, εἶναι ἀρεστός σ᾿ αὐτόν.”
Στον κόσμο που ζούμε, της πτώσης και της κατάρας, οι πράξεις μας μπορεί να εκτραπούν και να έχουν απρόβλεπτες συνέπειες. 

Καλές πράξεις και σύμφωνες με τις εντολές του Μωϋσή και της Επί του Όρους Ομιλίας μπορεί να δημιουργήσουν συμφορές, ενώ παραβάσεις τους να έχουν ασήμαντες για το σύνολο συνέπειες, ακόμη και ευεργετικές. Θα θυμίσω πρόχειρα ένα παράδειγμα.
Ένας από τους νομπελούχους για την σύνθεση της βιταμίνης C αισθανόταν υπερήφανος που η ανακάλυψή του ήταν όντως ειρηνική και δεν θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για πολεμικούς σκοπούς. 

Τελικά έμαθε ότι κατά την διάρκεια του β΄ παγκοσμίου πολέμου χάρις στην βιταμίνη C τα γερμανικά υποβρύχια πολλαπλασίασαν την φονική τους αποτελεσματικότητα, διότι τα πληρώματα μπορούσαν να παραμείνουν πολύ μεγαλύτερο διάστημα στην θάλασσα.


σχετικά:


Ο φόνος εν πολέμω και η παρ' ημίν Ιεροσύνη (Αρχ. Νικόδημος Μπαρούσης)


Η μάχη του Μ.Σπηλαίου: Όταν οι καλόγεροι πολεμούσαν και οι νενέκοι «γονάτιζαν».

Ένα μεγάλο ΜΠΡΑΒΟ στο Πατριαρχείο Μόσχας!Η μόνη (όλης της Ορθοδοξίας διεθνώς) θαρραλέα,υγιής και λογική στάση απέναντι στους αρρωστημένους δαιμονολάτρες του ισλάμ...